Edebi Sanatlar: Tanımlar ve Örnekler

Söz Sanatı

Kısa Tanımı

Örneği

İham (İki Anlamlılık)

Bir sözcüğün akla ilk gelen anlamı yerine, diğer (uzak) anlamının kastedilmesidir.

Ne yüzle geldin, sana küstüm. (Hem surat hem de denizde yüzmek anlamında.)

Bu işte kesin onun da parmağı var. (Hem gerçek, fiziksel bir parmağın yani izin bulunması hem de olayda bir etkisinin olduğunu belli etmesi.)

Tevriye (İki Anlamlılık)

Bir sözcüğün yakın ve uzak anlamını düşündürerek, uzak anlamı kastetme sanatıdır.

Bâkî, yine bu bağda gülmedin mi sen? (Yine kelimesi hem tekrar hem de yaban gülü anlamına gelir, uzak anlam kastedilmiştir.)

Tenasüp (Uygunluk)

Anlamca birbiriyle ilgili kelimelerin bir arada kullanılmasıdır.

Göl, balık, sazlık ve olta bir arada huzur veriyordu ona. 

Leff ü Neşr (Sıralı Açıklama)

Önce birbiriyle ilgili birden fazla kavramın söylenip ardından bunlarla ilgili başka kavramların sırasıyla açıklanmasıdır.

Yar, çimen,yeşil güzeldir.  bülbül şakırdar. (Yar-Güzeldir, Çimen-Yeşildir, Bülbül-Şakır)

Tecahül-i Arif (Bilmezden Gelme)

Çok iyi bilinen bir gerçeği, bir nedene dayanarak bilmiyormuş gibi görünme sanatıdır.

Gökyüzü ağlıyor; yoksa sen mi gittin? (Yağmur yağdığı bilindiği halde başka bir gerçekle bağlama yapılmıştır.)

Tezat (Zıtlık)

Anlamca birbirine karşıt kavramların bir arada kullanılmasıdır.

Hayat ağlamak ve gülmekten ibarettir.

İstidrak

Söylenen bir sözün, yanlış anlaşılmasını önlemek için cümlenin sonunda "fakat, ama, lâkin" gibi bağlaçlarla doğru anlamının belirtilmesidir.

Çok yavaş çalışıyor, fakat işlerini eksiksiz bitiriyor.

Tekrir (Tekrar Etme)

Sözün etkisini artırmak amacıyla bir sözcüğün veya söz öbeğinin art arda tekrarlanmasıdır.

• Gözümde yaş, yaş, yaş var.
• Güzelim bahar rüzgarında ter kokuları;
  İstanbul'u dinliyorum, gözlerim kapalı. İstanbul'u dinliyorum, gözlerim kapalı;
  Başımda eski alemlerin sarhoşluğu.

Nidâ (Seslenme)

Şiddetli ve yoğun duyguları (sevinç, acı, korku vb.) ifade etmek için ünlem işaretleri veya seslenme sözcükleriyle yapılan  söz sanatıdır. 

Ey vatanımın cesur evlatları!

İstifham (Soru Sorma)

Cevap bekleme amacı gütmeden, ifadenin etkisini artırmak amacıyla soru sorma sanatıdır.

Böyle giderse sonumuz ne olacak? (Endişeyi vurgular.)

Rücu (Geriye Dönme)

Söylenen bir düşünceden ya da sözden daha sonra vazgeçerek daha güçlü bir ifadeyle geriye dönülmesini ifade eder. 

Seni sevmiyorum... hayır hayır, seviyorum, hatta sana tapıyorum.

Tefrik

Aralarında benzerlik bulunan iki şeyin, aralarındaki farkı belirterek birbirinden ayrılmasıdır.

Yüzü güzeldir ama kalbi karadır onun. 

Telmih (Anımsatma)

Herkesçe bilinen geçmişteki önemli bir olaya, efsaneye, kişiye veya atasözüne gönderme yapılmasıdır.

Yeditepe üstünde İstanbul. (Fatih Sultan Mehmet'in fethine bir gönderme.)

İrsal-i Mesel (Atasözü Söyleme)

Anlatılan düşüncenin inandırıcılığını artırmak için metin içinde yaygın bir atasözü veya özdeyiş kullanılmasıdır.

Çok çalışmak gerek, zira: "Ağaç yaşken eğilir."

Sihr-i Helâl

Aynı sözcük veya kökten türemiş kelimelerin aynı dizede ya da yakın ifadelerde kullanılmasıdır.

Dertli gönlümün derdini kimse bilmez.